GUÐFRÆÐI greinar, ritdómar, fyrirlestrar ...

Íslensk byggingararfleifð er ærið sérstæð þegar hún er borin saman við arf nálægra þjóða í þessu efni. Á það við um efnivið, byggingarlag og formgerð húsa lengst af í sögu þjóðarinnar. Skýringa á þessari sérstöðu er að leita í landsháttum, tæknikunnáttu og þjóðfélagsgerð. Þetta á einnig við um kirkjur landsins. Í upphafi kristni hafa þær að líkindum verið líkar því sem gerðist annars staðar á Norðurlöndum. Síðar skildu leiðir ekki síst eftir að nágrannaþjóðir okkar tóku að reisa viðhafnarkirkjur og síðar sóknarkirkjur úr höggnum steini og síðar múrsteini en Íslendingar héldu áfram að reisa timburkirkjur sem þróuðust æ meir yfir í torfhús með fáum undantekningum. Þrátt fyrir að byggingararfleifð þjóðarinnar lúti þannig eigin lögmálum og nálgast verði hana út frá sérstökum forsendum er hún á engan hátt ómerk.(1) Þvert á móti er hún hluti íslenskrar menningar sem okkur ber að kanna, skjalfesta og varðveita eftir því sem kostur er. Enginn hefur lagt meira af mörkum í því efni en Hörður Ágústsson (1922-2005) listmálari. Með tveggja binda verki sínu um byggingararfleifðina lagði hann í raun grunn að öllum frekari rannsóknum í þessu efni en í fyrra bindinu er fjallað um byggingarsögu þjóðarinnar en húsafriðunarsögu hennar í því síðara.(2) Þá ber að nefna ritröð hans um kirkjur í Skálholti, rit um staðinn að Laufási við Eyjafjörð og fjölda greina sem birtust á löngu tímabili í Árbókum Fornleifafélags Íslands og víðar.(3) Með þessum verkum öllum var lagður ómetanlegur grunnur að áframhaldandi rannsóknum.

Hér á landi eins og annars staðar gegna kirkjur veigamiklu hlutverki sem helstu viðhafnarbyggingar þjóðarinnar. Breytir þá engu þótt þær séu minni og lágreistari en guðshús flestra þjóða annarra, gerðar úr forgengilegra efni og varðveittar kirkjur því yngri en almennt gerist annars staðar. Af þessum sökum er mikilvægt að kirkjum landsins séu gerð skil með vönduðum hætti, saga þeirra rakin, byggingarlag þeirra greint og gerð grein fyrir búnaði þeirra, listbúnað og öðru því sem einkennir hverja byggingu. Í nálægum löndum hefur slíkt skráningarstarf verið stundað áratugum saman og nægir í því sambandi að nefna bókaflokkinn Danmarks kirker. Það er því mikið fagnaðarefni að skömmu fyrir aldamót (1996) tóku Húsafriðunarnefnd og Þjóðminjasafn frumkvæði að því að hafin væri útgáfa bókaflokks um íslenskar kirkjur út frá sjónarhóli byggingarlistar og þjóðminjavörslu. Þegar við útgáfu fyrsta bindis var leitað samstarfs við Biskupsstofu einkum varðandi sérfræðiráðgjöf og fjármögnun. Með fimmta bindi bættist Fornleifavernd í hóp fastra útgefenda. Þá hafa byggðasöfn einstakra héraða komið að útgáfu þeirra binda sem fjalla um kirkjur á starfssvæði þeirra. Fyrsta bindið kom út árið 2001. Hafa bindin nú fyllt tuginn og komu tvö þau síðustu út á síðastliðnu ári (2007). Hefur alls verið fjallað um 73 kirkjur. Fjalla fjögur fyrstu bindin um kirkjur í Árnesprófastsdæmi, fimmta og sjötta bindi fjalla um guðshús í Skagafjarðarprófastsdæmi, þá kom röðin að Húnavatnsprófastsdæmi og loks Eyjafjarðarprófastsdæmi (tvö bindi um hvort). Af þessu má sjá að góður gangur hefur verið í verkinu sem stafar öðrum þræði af því að því hefur frá upphafi verið skapaður skýr rammi varðandi uppbyggingu og efnsitök sem og skynsamleg mörk hvað stærð og umfang áhrærir. Er þess að vænta að áformin um að fara hringferð um landið muni standast og er mikilvægt að allar forsendur, m.a. fjármögnun, verði tryggðar fyrir því að bókaflokkinn dagi ekki uppi á miðri leið eins og of mörg dæmi eru um hér á landi.

Bókaflokknum var frá upphafi settur sá rammi að í honum skyldi aðeins fjallað um friðaðar kirkjur. Kirkjur reistar eftir 1918 koma því ekki til umfjöllunar nema þær séu þegar friðaðar. Er þess að vænta að yngri kirkjum verði gerð skil síðar, þ. e. ef og þegar þær verða friðaðar.(4) Efninu er eins og fram er komið skipað niður eftir með prófastsdæmin sem ytri ramma. Ekki er frekara tillit tekið til skiptingar prófastsdæmanna í prestaköll né staðsetningu kirkjubygginganna fylgt strangar eftir en svo að hvert bindi myndar rökrétta landfræðilega einingu. Innan bindis er kirkjum svo raðað raðað í stafrófsröð óháð legu (ósnyrtileg undantekning er þó í sjöunda bindi þar sem ekki er ljóst eftir hverju er raðað ). Eins og fram er komið er fyrst og fremst fjallað um kirkjurnar frá sjónarhóli byggingarlistar og þjóðminjavörslu. Fengist er við byggingarlist og sögu hins varðveitta mannvirkis sem hver kirkja er en einnig kirkjugripi og minningarmörk sem henni tengjast, list þeirra og sögu. Vegna þessara efnistaka er saga einstakra kirkjustaða ekki rakin í heild né fengist við horfnar kirkjur er þar hafa staðið eða glataða kirkjugripi sem þó eru þekktir úr heimildum.(5) Hefði slík heildarsaga eins áhugaverð og hún er enda kallað á mun viðameiri og tímafrekari frumrannsóknir. Í raun hefði þá líka verið um annars konar rit að ræða en hér er stefnt að þar sem áhersla væri lögð á heildarsögu kirkjustaða en ekki sértækt sjónarhorn byggingarlistar, húsa- og minjavörslu.(6) Umfjöllun um hverja kirkju er síðan skipt í fimm meginkafla: Sögu kirkjubyggingar, byggingarsögu kirkju, lýsingu kirkjunnar eins og hún er nú, greiningu á byggingarlist kirkjunnar og greinargerð fyrir kirkjubúnaði þar á meðal minningarmörkum í kirkjugarði.(7) Í lok þáttar um hverja kirkju fylgja tilvísanir til heimilda, mynda- og teikningaskrá og útdráttur á ensku. Fyrstu fjórum bindunum sem komu út stök fylgja svo heimildaskrár, nafnaskrár (manna- og staðanafna saman), orðskýringar og kynning höfunda. Síðar hefur slíkt efni komið í einu lagi fyrir hver tvö samstæð bindi. Orðskýringarnar eru kærkomnar þar sem sumt efni bókanna er mjög sérhæft eins og þegar um heiti einstakra byggingarhluta er að ræða sem fáir utan fagmanna hafa á takteinum. Eins og við er að búast um jafn fjölþætt rit sem jafnframt er eins sérhæft og sumir kaflar Kirkna á Íslandi eru kemur fjöldi höfunda að hverju bindi, arkítekta, listfræðinga, sagnfræðinga, fornleifafræðinga og sérfræðinga á fleiri sviðum.

Í umsögn sem þessari eru ekki efni til að fara niður í saumana á umfjöllun um einstakar kirkjur eða efnisþætti þessa verks. Sem norðanmanni þótti undirrituðum þó ekki síst áhugavert að kanna bindin um kirkjur Eyjafjarðarprófastsdæmis. Þar er líka að finna kaflann um eina forvitnilegustu kirkju landsins í huga þess sem hér lætur hugann reika, kirkjuna á Grund.

Segja má að Grundarkirkja fái notið sérstöðu sinnar í ritinu. Bent er á að hún sé einstök meðal íslenskra kirkna fyrir margra hluta sakir. Talið er að engin önnur kirkja sem nú stendur og byggð hefur verið af einstaklingi hafi verið gerð af meiri metnaði, hún er stærsta timburkirkja landsins utan þéttbýlis og líklega sú þriðja stærsta í röðinni. Þá hefur henni verið einstaklega vel við haldið.(8) Sýnir það að ekkja Magnúsar Sigurðssonar (1847-1925) sem lét reisa kirkjuna og dóttir hafa orðið mjög vel við óskum hans þar að lútandi síðustu árin sem hann lifði.(9) Er vonandi að það haldist eftir að umsjón hennar færist frá afkomendum Magnúsar til safnaðarins. Niðurstaða Hjörleifs Stefánssonar arkítekts er sú „að kirkjan [hafi] mjög mikið gildi fyrir byggingarsögu okkar. Hún er einstakt listaverk og skarar fram úr flestum samtímakirkjum að listfengi, handverki og frágangi öllum.“(10) Engum blöðum er því um það að fletta að alúð hefur verið lögð í hönnun Grundarkirkju og allt kapp lagt á að gera hana að sem veglegustu guðshúsi.(11) Hefur það markmið Magnúsar á Grund enda tekist að skapa einstæðan helgidóm. Undirrituðum hefur þó lengi þótt sem einhver innri mótsögn leyndist í byggingunni sem helst mætti lýsa svo að kynlegum veraldleika stafaði frá þessum rómantíska helgidómi. Þegar kirkjan er gaumgæfð utanfrá kemur þessi mótsögn fram í því að kirkjuskipið virðist í raun dulbúið tvílyft timburhús frá því um þarsíðustu aldamót. En Grundarkirkja var vígð 1905. Það er svo forkirkjan (e.t.v. er full mikil að flatarmáli) með turninum sem skapar kirkjuímyndina. Þetta er ekki sagt til hnjóðs heldur til að vekja spurningar á borð við: Hvernig verður kirkja til? Hvað gerir byggingu að kirkju? Hvernig er helgi miðlað með hjálp húss?

Í kaflanum um byggingarlist Grundarkirkju fann ég ýmislegt sem skýrði fyrir mér þær tilfinningar sem byggingin hefur vakið með mér og þann veraldleika sem ég hef hér gert að umræðuefni. Hjörleifur Stefánsson bendir á að margt í gerð kirkjunnar bendi til þess að hún kunni að hafa komið tilsniðin frá norskri sögunarmyllu sem hafi bæði selt svokölluð katalóghús fullgerð eða unnið eftir teikningum sem sendar hafi verið með timburpöntunum. Þá kom Sigtryggur Jóhannesson (1874-1925) timburmeistari á Akureyri mjög að hönnun kirkjunnar en hann var mikilvirkur byggingarmaður þar í bæ á sinni tíð, kom að smíði margra stærstu húsanna sem reist voru í kringum aldamótin 1900 og mun hafa flutt efni þeirra tilsniðið til landsins.(12) Katalóghúsin voru hliðstæða einingahúsa nútímans og hagkvæmnin við byggingu þeirra fólst í stöðluninni. Þótt sömu menn og smelltu upp katalóghúsum hafi einnig reist sérhönnuð hús er ljóst að stöðlunin og hagkvæmni hennar hefur einnig haft áhrif á síðarnefndu byggingarnar ekki síst þegar timbrið var keypt frá sömu myllum og seldu katalóghúsin. Það virðist því ekki langsótt að líta svo á að það sem hér hefur verði nefnt veraldleiki Grundarkirkju séu í raun áhrif tæknivæðingar og hagræðingar í byggingariðnaði sem hafi mótað gerð kirkjunnar bæði á teikniborðinu hjá Sigtryggi og öðrum sem að hönnuninni komu og síðan í auknum mæli í vélvæddri vinnslu kirkjuviðanna erlendis. Magnús á Grund lagði einnig áherslu á að kirkja hans yrði reist í rómantískum byggingarstíl.(13) Það kann að hafa aukið enn á veraldleikann vegna þess að „sakröl“ list er þrátt fyrir allt ekki fyrst og fremst rómantísk. Það er því niðurstaða mín en ekki endilega varfærinnar umfjöllunarinnar um Grundarkirkju í 10. b. Kirkna Íslands að hún sé fyrst og fremst sveiserhús í ætt við norsku katalóghúsin í dulbúningi kirkju.(14) Og að í því felist „dílemma“ þess að opinbera hið heilaga í þessari byggingu. Það er í raun stöðug þraut þeirra sem ráðast í að reisa kirkju Drottni til dýrðar að miðla nærveru hans með hjálp veraldlegra forma.

Þetta er dæmi um það hvernig mögulegt er að nota bækurnar um kirkjur Íslands til að móta sér hugmyndir um einstakar kirkjur sem þar er fjallað um. Ritin má svo lesa á allt annan hátt, þ. e. til að draga fram einkenni misjafnra skeiða í kirkjubyggingasögu landsins eða þróunarlínur yfir lengri tímabil þar sem áherslan er ekki lögð á einstakar byggingar heldur aðeins litið á þær sem dæmi eða stiklur til að draga af víðtækari ályktanir.

Kirkjum Íslands er ætlað að vera yfirgripsmikið fræðslu- og kynningarrit, sem höfðar til almennings og hvílir á traustum rannsóknum en jafnframt að standast fræðilegar kröfur um nákvæmni og vinnubrögð og nýtast á þann hátt fræðimönnum.(15) Þessum tveimur markmiðum hefur fjölmörgum bókaflokkum um íslenska sögu og menningarsögu verið ætlað að uppfylla og jafnan reynst svo að erfitt er að þjóna tveimur herrum. Raunin verður jafnan svo að á annan hvorn hópinn er hallað. Ugglaust er það svo að margir kaflanna í Kirkjum Íslands reynist almenningi harðir undir tönn, tæknilegir og/eða upptalningarkenndir. Við því er erfitt að gera þar sem skráning (dókúmentatíón) er eitt af meginmarkmiðum bókaflokksins. Allur ytri búnaður verksins gerir það þó mjög svo aðlaðandi og aðgengilegt enda skipa myndir af ýmsu tagi veigamikinn sess í verkinu og skipta í sumum köflum þess jafn miklu máli og sjálfur textinn. Víst er um það að bókaflokkurinn Kirkjur Íslands eru þegar orðinn ómissandi þáttur í menningarsögu okkar. Þá hlýtur kaflinn um hverja kirkju um sig að teljast skyldulesning fyrir alla þá sem tengjast viðkomandi kirkju á einhvern hátt, presta, sóknarnefndarfólk og söfnuð. Útlit og hönnun bókanna er einnig allt með því sniði að unun er af að hafa þær undir höndum.

Hér með er þökkum komið á framfæri til allra þeirra sem lagt hafa hönd að verki á svo myndarlegan hátt. Jafnframt skulu allir unnendur íslenskra kirkna, sögu og menningar hvattir til að kynna sér ritin.

Hjalti Hugason

Aftanmálsgreinar

(1) Sjá t.d. Hörður Ágústsson: Íslensk byggingararfleifð 1. b. Ágrip af húsagerðarsögu 1750-1940. Rvík, Húsafriðunarnefnd ríkisins. 2000. Bls. 13-29.

(2) Sjá tilv. 1 og Hörður Ágústsson: Íslensk byggingararfleifð. 2. b. Varðveisluannál. Reykjavík, Húsafriðunarnefnd ríkisins. 2000.

(3) Einkum kemur hér til álita Hörður Ágústsson: Skálholt. Kirkjur. (Staðir og kirkjur. 1. b.). Rvík, Þjóðminjasafn Íslands, Hið íslenska bókmenntafélag. 1990. Hörður Ágústsson: Laufás við Eyjafjörð. Staðurinn. Rvík, Hið íslenska bókmenntafélag. 2004. Yfirlit yfir greinar Harðar um byggingarsögu sjá m.a. Hörður Ágústsson: Ísl. byggingararfleifð. 1. b. Bls. 409.

(4) Sbr. 6 gr. laga um húsafriðun 2001 nr. 104 31. maí. Slóð:http://www.althingi.is/lagas/134/2001104.html

(5) Margrét Hallgrímsdóttir o. a.: „Formáli“, Kirkjur Íslands. 1. b. Rvík, Þjóðminjasafn, Húsfriðunarnefnd ríkisins, Biskupsstofa. 2001. Bls. 7-9.

(6) Með bók sinni um Laufás – sjá tilv. 3 – lagði Hörður Ágústsson drög að slíkri sögu.

(7) Margrét Hallgrímsdóttir o. a.: „Formáli“. Bls. 8-9.

(8) Hjörleifur Stefánsson: „Byggingarlist kirkjunnar“. Kirkjur Íslands. 10. b. Rvík, Þjóðminjasafn o. fl. 2007. Bls. 76,80

(9) Gunnar M. Magnúss: Dagar Magnúsar á Grund. Akureyri, Bókaforlag Odds Björnssonar. 1972. Bls. 269.

(10) Hjörleifur Stefánsson: „Byggingarlist kirkjunnar“. Bls. 80.

(11) Hjörleifur Stefánsson: „Byggingarlist kirkjunnar“. Bls. 77.

(12) Hjörleifur Stefánsson: „Byggingarsaga kirkjunnar.“ Kirkjur Íslands. 10. b. Rvík, Þjóðminjasafn o. fl. 2007. Bls. 60. Hjörleifur Stefánsson: „Byggingarlist kirkjunnar“. Bls. 77-79. Hörður Ágústsson: Ísl. byggingararfleifð. 1. b. Bls. 175. Hjörleifur Stefánsson: Akureyri. Fjaran og innbærinn. Byggingarsaga. Rvík, Torfusamtökin. 1986. Bls. 43.

(13) Hjörleifur Stefánsson: „Byggingarlist kirkjunnar“. Bls. 77.

(14) Með sveiserhúsi sem einnig hafa verið nefnd svissnesk hús er átt við timburhús í klassískum stíl sem einnig voru mótuð af stíl svissneskra bóndabæja (þaðan nafnið) og ný-gotík. Sjá Hörður Ágústsson: Ísl byggingararfleifð 1.b. Bls. 112, 262. Hjörleifur Stefánsson: Akureyri. Fjaran og innbærinn. Bls. 34.

(15) Margrét Hallgrímsdóttir o. a.: „Formáli“. Bls. 7.