GUÐFRÆÐI greinar, ritdómar, fyrirlestrar ...

Fyrst eru hér nokkur atriði varðandi ritskýringu á prólóg Jóhannesar. Um hann hefur verið sagt að orðin eru ofar mannlegri hugsun og gefur það til kynna guðlegan uppruna orðanna. Marteinn Lúther vill þó skýra orðin eða ORÐIÐ og vísa ég í umfjöllun um það í samantekt. Þá eru nokkur dæmi um aðkomu/nálgun og efnistök í ræðum. Byggi ég þar á postillunni á www.tru.is.

RITSKÝRING
Fyrst skulum við líta á eðli textans. Mikið hefur verið rætt um uppruna hans og gerð en ljóðrænt form hans er augljóst.  Ekki er eining meðal ritskýringa á hvern hátt textinn er settur saman. Fylgi ég hér að neðan framsetningu E. Brown (skv. íslensku biblíuútgáfunbu frá 1981):

FORM TEXTANS
Hvernig er textinn uppbyggður? Hvernig er hann gerður?

1. erindi - Orðið hjá guði
-1- Í upphafi var Orðið,
og Orðið var hjá Guði,
og Orðið var Guð.
-2- Hann var í upphafi hjá Guði.

2. erindi - Orðið og sköpunin
-3- Allir hlutir urðu fyrir hann,
án hans varð ekki neitt,
sem til er. -4- Í honum var líf,
og lífið var ljós mannanna.
-5- Ljósið skín í myrkrinu,
og myrkrið tók ekki á móti því.

(-6- Maður kom fram, sendur af Guði. Hann hét Jóhannes. -7- Hann kom til vitnisburðar, til að vitna um ljósið, svo að allir skyldu trúa fyrir hann. -8- Ekki var hann ljósið, hann kom til að vitna um ljósið. -9- Hið sanna ljós, sem upplýsir hvern mann, kom nú í heiminn.)
3. erindi - Orðið í heiminum
-10- Hann var í heiminum,
og heimurinn var orðinn til fyrir hann,
en heimurinn þekkti hann ekki.
-11- Hann kom til eignar sinnar,
en hans eigin menn tóku ekki við honum.
-12- En öllum þeim, sem tóku við honum,
gaf hann rétt til að verða Guðs börn,
þeim, er trúa á nafn hans. 13Þeir eru ekki af blóði bornir, ekki að holds vild né manns vilja, heldur af Guði fæddir.

4. erindi - Hluttekning samfélagsins í orðinu
-14- Og Orðið varð hold,
hann bjó með oss,
og vér sáum dýrð hans,
dýrð, sem sonurinn eini á frá föðurnum,
fullur náðar og sannleika.
-15- (Jóhannes vitnar um hann og hrópar: "Þetta er sá sem ég átti við, þegar ég sagði: Sá sem kemur eftir mig, var á undan mér, enda fyrri en ég.")
-16- Af gnægð hans
höfum vér allir þegið,
náð á náð ofan.
-17- Lögmálið var gefið fyrir Móse, en náðin og sannleikurinn kom fyrir Jesú Krist. 18Enginn hefur nokkurn tíma séð Guð. Sonurinn eini, Guð, sem er í faðmi föðurins, hann hefur birt hann.

TILVÍSANIR Í GAMLA TESTAMENTIÐ OG BAKGRUNNUR
Allir guðspjallamennirnir greina frá upphafi fagnaðarerindisins um Jesúm Krist. Jóhannes rekur upprunan alveg aftur til sköpunarinnar og lengri alveg til upphafsins. Sá texti sem liggur til grundvallar er sköpunarsagan:

1. Mós 1.1

-1- Í upphafi skapaði Guð himin og jörð.
-2- Jörðin var þá auð og tóm,
og myrkur grúfði yfir djúpinu,
og andi Guðs sveif yfir vötnunum.
-3- Guð sagði: Verði ljós!
Og það varð ljós.
-4- Guð sá, að ljósið var gott,
og Guð greindi ljósið frá myrkrinu.

En það er einnig aðrar vísanir í sköpunartexta eða sköpunarlofsöngva úr Davíðs sálmum.

Sálm. 33:6

-6- Fyrir orð Drottins voru himnarnir gjörðir
og öll þeirra prýði fyrir anda munns hans.
-7- Hann safnaði vatni hafsins sem í belg,
lét straumana í forðabúr.
-8- Öll jörðin óttist Drottin,
allir heimsbúar hræðist hann,
-9- því að hann talaði og það varð,
hann bauð þá stóð það þar.

Þá er spekin í Orðskviðunum þarna á bakvið þar sem spekin er framkvæmandi Guðs við sköpunina á öllu.

Orðskv. 8:22n

-22- Drottinn skóp mig í upphafi vega sinna,
á undan öðrum verkum sínum, fyrir alda öðli.
-23- Frá eilífð var ég sett til valda,
frá upphafi, áður en jörðin var til.
-24- Ég fæddist áður en hafdjúpin urðu til,
þá er engar vatnsmiklar lindir voru til.
-25- Áður en fjöllunum var hleypt niður,
á undan hæðunum fæddist ég,
-26- áður en hann skapaði völl og vengi
og fyrstu moldarkekki jarðríkis.
-27- Þegar hann gjörði himininn, þá var ég þar,
þegar hann setti hvelfinguna yfir hafdjúpið,
-28- þegar hann festi skýin uppi,
þegar uppsprettur hafdjúpsins komust í skorður,
-29- þegar hann setti hafinu takmörk,
til þess að vötnin færu eigi lengra en hann bauð,
þegar hann festi undirstöður jarðar.
-30- Þá stóð ég honum við hlið sem verkstýra,
og ég var yndi hans dag hvern,
leikandi mér fyrir augliti hans alla tíma,
-31- leikandi mér á jarðarkringlu hans,
og hafði yndi mitt af mannanna börnum.

Frekari umfjöllun um orð Guðs er að finna t.d. í New Bible Dictionary.  Þá er ótaldar þær heimspekilegu og gnóstisku heimildir þar sem logos hugtakið gegnir veigamiklu hlutverki. Læt ég hér duga að vísa í orðskýringarrit í New International Dictionary og New Testament Theology.  Vafalaust er þetta eitt áhugaverðasta dæmið í Nt. um túlkun kristinnar trúar inn í nýjan menningarheim.

KJARNAHUGTÖK OG TEXTINN Í SÍNU SAMHENGI
Mörg af grundvallarhugtökum í guðspjalli Jóhannesar er að finna í formálanum eins og dýrð, þekkja, líf, ljós, orðið, sannleikur og að sjá. E. Brown vísar í J. A. T. Robinsson sem bendir á tengingar í guðspjallið sem skýra mjög textann bæði í formálanum en ekki síður í guðspjallinu í heild eins og við höfum það nú. Þannig eins og formálin er í dag er hann ekki úr tengslum við guðspjallið í heild.

·    Fortilvera (Jóh. 1:1. = 17:5).
·    Ljós mannanna og heimsins (Jóh. 1:4, 9 = 8:12 og 9:5).
·    Andstæður milli ljóss og myrkurs (Jóh. 1:5 = 3:19).
·    Sjá dýrð hans (Jóh. 1:14 = 7:41).
·    Sonurinn eini (Jóh. 1:14, 18 = 3:16).
·    Enginn nemar sonurinn hefur séð föðurinn (Jóh. 1:18 = 6:46).
·    Og einnig, að sjálfsögðu, innskotin um Jóhannes skírara tengjast því sem guðspjallið segir um hann (Jóh. 1:7 er tekið upp í 1:19 og Jóh. 1:15 = 1:30).

Eiríkur Jóhannesson hugleiðir í prédikunarundirbúningi fyrir 4. sunnudag í aðventu hvernig upphaf Jóhannesar væri að formálanum slepptum sem eru athyglisvert.

SAMANTEKT OG NIÐURSTAÐA

Hvað segir textinn?

Lars Hartmann tekur saman í ritskýringu á Jóh. 1:1-18 eftirfarandi “försök till exegetisk syntes”:

“Í þessum hymna notfærir höfundurinn sér í kristilegum tilgangi hugtök og hugmyndir, sem samtími hans notaði á ólíkan hátt til að tjá hugmyndir um samband æðri veruleika við heiminn. Hann deilir þeirri hugmynd með gyðingdómi samtíma síns að þessi æðri veruleiki – Guð – vildi framkvæma og koma því til leiðar að heimurinn varð til. Þessi vilji til framkvæmda og meðalið sem hann notaði ákvarðar hann með því margræða hugtaki LOGOS. Fyrir Guðs starfandi vilja varð allt til sem til er, með honum er allt borið uppi, fyrir hann er öllu lifandi gefið líf. Það sem einkennir höfund formálans gagnvart ekki kristinni samtíð hans er að hann fullyrðir að þessi guðdómlegi framtakssami vilji lifði eitt sinn og starfaði sem maðurinn Jesús. Hann meinar að Guðs starfandi vilji og vísdómur ber uppi og gefur alheiminum líf, og að þessi sami Guðs starfandi vilji og vísdómur raungerði sig í lífi Jesú og dauða og boðun. Það gefur starfi Jesú og boðun óumræðilegt vægi: Felur í sér einstaka guðsopinberun, gefin af Guði sjálfum á eins beinskeyttan hátt og hugsast getur; innihald og vald þeirra guðsopinberunar er hið sama og liggur á bakvið sköpun heimsins. Því meiri verður harmsagan sem höfundurinn vísar til: Flestir sem mættu þessari guðlegu sjálfsbirtingu áræddu ekki að taka á móti henni. Í mótssögn við þessa eru hinir “sem tóku í móti”: Drottin alls leiðir þá til samfélags við sig, samfélags, sem er ofar öllum víddum og ákvarðar alla þeirra tilveru”.

Þessi nokkuð svo mergjaði texti setur jólaljóðið í samhengi þannig að manni verður ljóst að mönnum er boðið í því til samfélagsins í Guði. Önnur samantekt á formála Jóhannesar er að finna hjá Martein Lúther í hans útleggingu á textanum. Sigurjón Árni Eyjólfsson hefur í bókinni Guðfræði Mateins Lúther í köflunum Jesús Kristur sem Orð Guðs og Holdtekjan (bls. 237-292) gert grein fyrir útskýringum Lúthers á formála Jóhannesar. Þar bendir hann á að Lúther nálgast textann tilvistarlega, hann útleggur vítt og breytt um samtal Guðs við sjálfan sig, það er orðið í upphafi, sem er afar skemmtileg nálgun og sönn, gefur tilefni til heillar ræðu. Og að maðurinn er leiddur til þessa samfélags við Guð með orðinu. Tilvitninun í Lúther í þessu samhengi:

Samkvæmt þessari mynd gengur Guð einnig um í tign sinni og náttúru sem þungaður af eigin orði eða samtali. Þá samræðu á hann við sjálfan sig í eðli sínu og það er hjartans hugsanir hans. Samtalið er ... fullkomið, alveg eins og Guð er sjálfur. Guð einn sér það, heyrir og skilur. Það er okkur dulið og óskiljanlegt. Orð hans var til á undan öllum englum og öllum skepnum, því að í framhaldi af því skapaði hann allar skepnur í gegnum þetta orð og samtal. Þetta gerir Guð í samtali sínu, orði og hugsun sinni, þótt hann sjálfur ... þarfnist einskis. (bls. 249).

Sigurjón Árni Eyjólfsson útskýrir þetta svo:

Lúther beinir sjónum að guði sem veru orðsins og því sem Jóhannes segir: Að í Guði fari fram samtal eða orð sem geymi allan guðdóminn og sé Guð sjálfur, og að það hafi verið frá eilífð, áður en nokkuð varð sem er nú. Þannig hafi orðið verið á undan öllu, hvort heldur englum eða annarri sköpun. Og enginn sá það né heyrði, því að Guð var einn með sjálfum sér í orði sínu í eilífðinni og fyrir allt sem kallast tími. Hér setur Lúther fram kjarna Níkeujátningarinnar og hinnar kirkjulegu kenningar og greinir  sig þar með algjörlega frá Aríusi. Enn skal ítrekað að hér er ekki um venjulegt orð að ræða, heldur orð sem er jafnt guði því að það er Guð. (bls. 251).

AÐKOMA, HUGMYNDIR OG RÆÐUBROT

EIGIN TILRAUNIR
Þessar athugasemdir gefa okkur kost á að fara ýmsar leiðir í efnistökum okkar. Kveikjan hjá mér í þessum skrifum var hátíðarræði í Glerárkirkju fyrir nokkrum árum með yfirskriftinni: “Jólasagan og jólaljóðið”. Þar las ég ljóðið í ræðunni vers fyrir vers eins og E. Brown setur það upp og reyndi fyrir mér að útskýra textann í heild með einhvers konar prósaljóði. Aðkoma mín og krækja var að eins og jólaguðspjallið er jólasagan fyrsta sem allar jólasögur spretta af svo er jólaljóðið hjá Jóhannesi fyrsti jólasálmurinn. Ræðan er á heimsíðu minni: http://gudmundur.annall.is/2005-12-22/12.01.06/#more-37

ANNARRA LEIÐIR
En ekki get ég notað hana aftur svo ég fór í smá leit á postillunni á www.tru.is. Og hún bar nokkurn árangur. Vona ég að höfundarnir taki þessu tiltæki mínu vel að stunda ræðugagnrýni rétt eins og bókmenntagagnrýni. Við ættum eflaust að gera meira af því í okkar hópi með þetta ágæta verkfæri sem postillan er. Ekki náði ég að taka fleiri ræður en fjórar elstu í postillunni um formála Jóhannesar en hver veit nema ég geri það síðar.

Sigurður Pálsson: Ljós og líf. Flutt 25. desember 2004

Aðkoman er skammdegið og þráin eftir birtu og lífi. Hann tengir það við uppruna jólanna í fornri sólhvarfahátíð Rómverja. Þar með er meginþema slegið andstæðan ljós og myrkur, sem er eitt af hefðbundnum ræðuþemum út frá þessum texta.

Hann tengir formálan við sköpunartrúna og átök ljóss og myrkurs, tekur dæmi með stuttum setningum, íhugandi framsetningu, úr mannlegu lífi. Tengir það bænaversi Hallgríms Péturssonar:

Dimmt er í heimi hér,
hættur er vegurinn,
Ljósið þitt lýsi mér,
lifandi Jesú minn.

Því næst gengur hann nær áheyrendum sínum og fjallar um ljósið sem lýsir upp myrkur hugskotsins. Í dálítið skoplegri framsetningu af “húsmæðrum og húslegum körlum” sem standa í jólahreingerningu vekur hann athygli á viðfangi sínu. Og leiðir umræðuna að upplýsingu manna, sumir leiðast af vitsmunahroka, en hið sanna ljós er annars eðlis:

Það er unnið vel úr því þema sem valið er. Höfundur heldur sér við þemað en flytur grundvallaratriði textans í tilvitnuninni hér að ofan, afgerandi og ögrandi sannindi eins og Lars Hartmann bendir á í sinni samantekt.

Kristján Valur Ingólfsson: Og dýrð Drottins ljómar kringum þig. Flutt 25. desember 2004 í Þingvallakirkju

Ræðumaðurinn velur hluta úr upphafi Jóhannesarguðspjalls líkleg eftir að jólaguðspjallið samkvæmt Lúkasi hefur verið lesið.

Aðkoman er hátíð ljóssins og gamli góði siður að láta ljósið loga alla nóttina. Krækjan er rafmagnsljósið sem var ótryggt. Ljósið kom og fór.

Þá ávarpar ræðumaður söfnuðinn og leggur upp með spurningu: “Er ekki löngu búið að segja allt sem segja þarf í predikun á jólum? Er virkilega hægt að bæta einhverju við eftir tvö þúsund ár?” Ræðumaður gerir ekki mikið úr þessari afstöðu og segir ágæta gamansögu í því sambandi.
Engu að síður veltir ræðumaðurinn þessu nokkuð fyrir sér og kemst að því að hver dagur felur nýung í sér. Boðskapur Jóhannesar er allt annað en vanalegur:

Og í dag hefur orðið sem var í upphafi verið talað til okkar. Orðið sem skapaði þennan heim og greindi ljósið frá myrkrinu, það er allur sköpunarkraftur Guðs, er orðinn maður, er orðinn barn í jötu. Og þar með er þessi kraftur ofurseldur mannlegum duttlungum og mannlegum breyskleika. Hann er gefinn í hendur mannanna á ótryggum tímum. Heródes bíður skammt undan og vill granda honum, og Herodes er enn að.

Orðið sem er barn í jötu og frelsari heimsins, hann er gefinn í hendur okkar.

Orðið sem skapaði þennan heim, sköpunarorðið sjálft er komið til jarðar til þess að vera orð frelsisins, orð hinnar nýju sköpunar.

Hér leggur hann áhersluna á Orðið eins og við höfum í umfjöllun Lúthers. Hann byrjar ræðu sína með að fara með sálmaversið eftir Lúther: “Í dag er heimsins frelsi fætt...”

Í farmhaldi af þessu snýr ræðumaður sér að útleggingu Lúkasartextans með þessa grunnhugsun í bakgrunni. Þar útleggur hann fagnaðarerindið sem er fyrir hina smáu.
Í lokin hnykkir hann á með spurningu: Sérðu það ekki? – Að ljósið skín og dýrð Drottins fær að ljóma í kringum þig. Notar sér eitt af grunnhugtökum Jóhannesar.

Hér er sem sagt annað dæmi um útleggingu Jóhannesar þar sem útgangsatriðið er Orðið sem varð hold. Útskýring hans á orðinu er mjög í anda Lúthers sem vitnað var til hér að ofan.

Guðbjörg Jóhannesdóttir: Orðið varð hold á Sauðárkróki. Flutt 25. desember 2004 í Sauðárkrókskirkju
Þriðju ræðuna á postillunni má ég til með að tilfæra. Það er ræða Guðbjargar Jóhannesdóttur sem er staðbundin ræða í hæsta máta, hversdagsleg jólaræða eða mannlífssaga af Sauðarkróki. En henni tekst það sem hún ætlar sér, að gera orðin skiljanleg fyrir áheyrendum sínum: Orðið varð hold. Já, eins og það er hægt. Þetta stef eða viðlag er endurtekið í ræðunni. Með frásögn sinni af mannlífi á Sauðarkróki og aðallega hvernig hún velur orð sín tekst henni að benda á guðlega nálægð í umhyggju, kærleika og ást manna á milli. Kvenleg ræða, samskiptin sett efst, Guð.  Var ekki Jóhannes að segja eitthvað um það. Vissulega er það meira Matteusarþema, Immanúel (Í kafla 2 og 25) en það eru nú einhver dularfull tengsl milli Jóhannesar og Matteusar í þessu atriði. Sem dæmi um þennan skemmtilega frásagnarstíl þetta:

Og orðið varð hold.

Lítil stúlka skírð síðdegis, með henni komu ungir og ástfangnir foreldrar, stoltir afar og ömmur heill her af frændum og frænkum auk vina. Umvefjandi nærvera Guðs og blessun sem að ég hafði fengið að verða vitni og þátttakandi í þennan dag og svo þetta. Yndislega falleg lítil stúlka borin á örmum þeirra sem elska hana til þess sem elskar hana mest. Hún brosti til mín þegar að ég fékk að ausa hana vatninu og segja við hana veistu það Embla Ingibjörg að Guð elskar þig. Ég sagði raunar eins og stendur í handbókinni : Drottin Guð faðir okkar þú kallar okkur með nafni og gleymir okkur aldrei. Við höfðum átt gott spjall nokkrum dögum áður þar sem að ég hafði rætt við þau foreldra hennar þessa gjöf sem að henni yrði gefin á skírnarstundinni. Þar sem að Guð gæfi henni þá gjöf að við orðuðum upphátt þá ást sem Guð bæri til hennar, og hefði gert frá því að hún varð til.

Öll báðu saman fyrir því að litla stúlkan myndi eiga góða ævi, verða fullorðin og fá að njóta sín. Þessu öllu fögnuðum við svo með hnallþórum og kaffi sem hefði gert konurnar í Kristinhaldinu stoltar. Æskan og það hversu brothætt hún er, þakklæti fyrir þá góðu fjölskyldu sem ber ábyrgð á Emblu Ingibjörgu var mér ofarlega íhuga þegar ég kom út í kaldann bílinn. Þar sem ég sat og fiktaði í miðstöðinni varð mér ljóst sem aldrei fyrr hversu mikilvægt það er að við minnum hvert annað á að gefa með okkur svo fleiri börn fái að njóta þó ekki sé nema endurskins af hamingju þessarar litlu stúlku.

Og orðið varð hold.